www.mateusz.pl/wam/psj

Polacy na Bia這rusi

 

Tekst pochodzi z miesi璚znika Pos豉niec Serca Jezusowego, 5/2006

Rozmowa Leszka W徠r鏏skiego z Aleksandrem Dworeckowem – z wieloletnim Prezesem Towarzystwa M這dzie篡 Polskiej w Grodnie przy Zwi您ku Polak闚 na Bia這rusi

 

Po II wojnie 鈍iatowej na terenie zachodniej Bia這rusi zosta這 wielu Polak闚...

Aby podporz康kowa sobie zaj皻e tereny, w豉dza sowiecka zacz窸y wyniszcza ludno嗆 polsk. Ogromne zagro瞠nie dla niej stanowi豉 szczeg鏊nie polska inteligencja. Rozpocz窸y si masowe aresztowania i deportacja inteligencji polskiej oraz duchowie雟twa katolickiego. Zamykano szko造, likwidowano biblioteki, nie pozwalano modli si w ko軼io豉ch. Cz窷 鈍i徠y nawet zosta豉 zburzona – tak jak np. najstarszy katolicki ko軼i馧 na Bia這rusi – Fara Witoldowa w Grodnie. Terror sowiecki skierowany by nawet na pot瘼ienie samego poj璚ia Polak. W tym samym czasie zakazano r闚nie jakichkolwiek kontakt闚 z rodzinami w PRL. Procesowi niszczenia polsko軼i na Bia這rusi sprzyja豉 te rozpocz皻a po II wojnie 鈍iatowej repatriacja patriotycznie nastawionych Polak闚. Nie ko鎍z帷e si represje, wywo瞠nie ludno軼i polskiej na tereny p馧nocno-wschodnie ZSRR doprowadzi造 do znacznego wyniszczenia kultury polskiej na wiele lat. W 1948 r. zamkni皻o ostatni szko喚 polsk w Grodnie im. Kr鏊owej Jadwigi. Podobny los czeka r闚nie szko造 bia這ruskie.

Przez d逝gie lata Polakom na Bia這rusi nie pozwalano si organizowa...

Polska diaspora przez p馧 wieku by豉 pozbawiona j瞛yka ojczystego, kultury i historii oraz opieki duszpasterskiej. Do szk馧 wprowadzono ideologi komunistyczn, tworzono organizacje pionierskie i komsomolskie, zabraniano m這dzie篡 chodzi do ko軼io豉. Wi瘯szo軼i ludno軼i polskiej pod przymusem wpisywano do 鈍iadectwa urodzenia narodowo嗆 rosyjsk lub bia這rusk. W豉dza sowiecka likwidowa豉 nar鏚 polski r闚nie metod asymilacji. Na tereny zachodniej Bia這rusi przesiedlano urz璠nik闚 partyjnych z Rosji, kt鏎zy mieli za zadanie szerzy i rozwija komunizm. Nigdy Polak, nie nale膨cy do partii, nie mia mo磧iwo軼i otrzymania lepszej posady czy pracy w aparacie kierowniczym. Nauczyciele mieli obowi您ek prowadzenia pracy ideologicznej r闚nie w鈔鏚 rodzic闚. Starali si ich zmusza, aby z dzie熤i w domu rozmawiali wy陰cznie po rosyjsku. Mimo to j瞛yk polski nie zosta ca趾owicie zniszczony. Du瘸 w tym zas逝ga Ko軼io豉 katolickiego. Cz瘰to jedynym bowiem podr璚znikiem do nauki j瞛yka polskiego by u nas modlitewnik. Mo瞠 w豉郾ie i dlatego cz瘰to okre郵ano tu przynale積o嗆 narodow poprzez wyznanie – katolik, to znaczy Polak.

Potem sytuacja zacz窸a si stopniowo poprawia. Polacy mogli ju oficjalnie uczy si swego ojczystego j瞛yka...

W 1956 r. Ministerstwo Edukacji ZSRR wyda這 rozporz康zenie zezwalaj帷e na nauk j瞛yka ojczystego narodom zamieszkuj帷ym republiki sowieckie. Niestety w豉dze bia這ruskie nigdy tego oficjalnie nie ujawni造. Doprowadzi這 to do szybkiego zmniejszenia si liczby Polak闚 na Bia這rusi. Dopiero w ko鎍u lat 80. liczba ta ustabilizowa豉 si na poziomie oko這 400.000 os鏏, co stanowi 4% ca貫j ludno軼i Bia這rusi.

Najwi璚ej naszych rodak闚 mieszka nadal na Grodzie雟zczy幡ie...

Tam Polakiem jest co czwarta osoba. Wed逝g spisu z 1999 r. – 294.100 os鏏, z kt鏎ych j瞛yk polski za j瞛yk ojczysty uwa瘸 tylko 16,5% Polak闚, a korzysta z niego zaledwie 4,7%.

Jest jednak nadzieja, 瞠 to si zmieni...

Praktycznie dopiero od 1987 r. zacz窸y si stopniowe zmiany. Spo貫cze雟two pozbawione wcze郾iej swoich praw do piel璕nowania kultury i tradycji, zacz窸o domaga si uprawnie mu nale積ych. Aktywizacja Polak闚 na Bia這rusi zacz窸a si tak naprawd jesieni 1987 r. w Grodnie. T. Gawinowi i J. ㄆcznikowi uda這 si nam闚i rodzic闚 z okolicznych wsi do napisania poda z pro軸, aby ich dzieci mog造 si uczy j瞛yka polskiego w szko豉ch. Mimo wielkiego oporu w豉dz akcja ta przynios豉 rezultaty. W nast瘼nym roku w trzech miasteczkach w okolicach Grodna (Soniewiczach, Sopo熥iniach i υso郾ie) polskie dzieci, od klasy trzeciej, zacz窸y uczy si j瞛yka ojczystego. To by這 pierwsze wielkie zwyci瘰two Polak闚 na Bia這rusi po II wojnie 鈍iatowej.

Pierestrojka na Bia這rusi zacz窸a si wi璚 od nauki j瞛yka polskiego...

W闚czas nie my郵ano jeszcze o utworzeniu jakiejkolwiek organizacji spo貫cznej, kt鏎a mia豉by prawo walczy o sprawy Polak闚 na Bia這rusi. Do skupienia Polak闚 w organizacj polsk zach璚i豉 nas jednak sama... w豉dza sowiecka. Oczywi軼ie zrobi豉 to niechc帷y. W lipcu 1988 r. sekretarz generalny partii M. Gorbaczow mia odwiedzi Polsk. Ba si widocznie trudnych pyta na temat sytuacji Polak闚 w ZSRR, a szczeg鏊nie na Bia這rusi. Biuro Polityczne KPZR zdecydowa這 si wi璚 za這篡 polsk sekcj przy Towarzystwie Przyja幡i Radziecko-Polskiej, ale tylko w obwodzie Grodzie雟kim. W豉dza znalaz豉 nawet swoich ludzi, poprzez kt鏎ych mia豉 kierowa t sekcj. Zamie軼i豉 odpowiednie og這szenie w prasie. Jednak grupa os鏏 na czele z T. Gawinem, St. Sienkiewiczem zorientowa豉 si, o co naprawd chodzi w豉dzom, i zerwa豉 spotkanie organizacyjne, a ju miesi帷 p騧niej powsta這 Stowarzyszenie Kulturalno-O鈍iatowe im. A. Mickiewicza, kt鏎e w 1990 r. przekszta販i這 si w Zwi您ek Polak闚 na Bia這rusi.

Dzi jest to najwi瘯sza organizacja polska...

Na dzie dzisiejszy Zwi您ek Polak闚 jest najwi瘯sz organizacj spo貫czn na Bia這rusi, skupiaj帷 oko這 20.000 cz這nk闚 dzia豉j帷ych w 60 oddzia豉ch terenowych. Pierwszym prezesem ZPB zosta T. Gawin, w domu kt鏎ego do 1991 r. mie軼i豉 si siedziba organizacji. Dwa lata p騧niej w豉dza pozwoli豉 wybudowa w豉sn siedzib w Grodnie. W tamtych latach Zwi您ek Polak闚 mia bardzo wysoki autorytet, z jego pozycj liczyli si nawet kandydaci na prezydenta. Najwa積iejszymi kierunkami dzia豉lno軼i Zwi您ku, od samego pocz徠ku jego dzia豉lno軼i, by這 odradzanie szkolnictwa polskiego. Nauczanie j瞛yka polskiego na Bia這rusi mia這 swoj szczeg鏊n specyfik, wynikaj帷 z uwarunkowa historycznych i politycznych. Ludno嗆 polska na terenie naszej republiki by豉 najbardziej zrusyfikowana. Dlatego zacz瘭i鄉y od nauki j瞛yka.

Jednym z pierwszych punkt闚 nauczania j瞛yka ojczystego by豉 Polska Szko豉 Spo貫czna w Baranowiczach, potem w Sopo熥iniach, gdzie powsta造 pierwsze klasy, a trzy lata p騧niej w Grodnie – w jednym z przedszkoli, w kt鏎ym utworzono pierwsz grup polsk. Rok p騧niej takie grupy powsta造 te w przedszkolach w Wo趾owysku, Brze軼iu i Nowogr鏚ku. Pomimo braku pomocy dydaktycznych, dobrze wykszta販onej kadry pedagogicznej szkolnictwo polskie zacz窸o si rozwija. W 1996 r. w Grodnie zosta豉 otwarta pierwsza polska szko豉, a w 1999 r. druga w Wo趾owysku. Powsta造 te polskie szko造 sobotnio-niedzielne, umo磧iwiaj帷e m這dzie篡 polskiej nauk przedmiot闚 zwi您anych z kultur ojczyst. Obecnie szkolnictwo polskie na Bia這rusi funkcjonuje w kilku formach nauczania: nauka j瞛yka jako przedmiotu, w formie k馧ek i zaj耩 fakultatywnych, klas i szk馧 polskich, szk馧 spo貫cznych i grup polskich w przedszkolach. W Grodnie, Mi雟ku i Brze軼iu istniej ponadto katedry filologii s這wia雟kiej, wydzia polsko-bia這ruski i polsko-rosyjski, kt鏎e przygotowuj student闚 do pracy w szko豉ch og鏊nokszta販帷ych. W roku szkolnym 2002/03 na Bia這rusi j瞛yka polskiego uczy這 si w r騜nych formach nauczania 陰cznie 20.274 dzieci i m這dzie篡. I tak jako przedmiotu – 3.739, fakultatywnie – 10.657, w przedszkolach – 824, w polskich szko豉ch – 885, na uniwersytetach – 773, w szko豉ch spo貫cznych (sobotnio-niedzielnych) – 2.577. J瞛yka polskiego na Bia這rusi naucza這 w tym czasie 437 pedagog闚 pracuj帷ych w 296 szko豉ch.

Jednocze郾ie z j瞛ykiem polskim odradza豉 si u Was kultura polska...

Obecnie na Bia這rusi dzia豉 oko這 80 zespo堯w polskich. Organizowane s r騜ne imprezy o charakterze kulturalnym np.: Festiwal Piosenki Polskiej czy spotkania i warsztaty artystyczne, wystawy, konkursy, koncerty, jarmarki tw鏎c闚 ludowych. Nie znaczy to, 瞠 wszystko to dzieje si bez b鏊u. Zwi您ek musia czasem nawet organizowa pikety. Tak dzia這 si w przypadku zmaga o budow szko造 polskiej w Nowogr鏚ku, kiedy w豉dza wys豉豉 na dzia豉czy Zwi您ku specjalne oddzia造 milicji. Warto przy tym doda, 瞠 na budow szk馧 polskich oraz ich wyposa瞠nie pa雟two bia這ruskie nie da這 ani grosza.

W drugiej po這wie lat 90. pozycja Zwi您ku Polak闚 zacz窸a s豉bn望...

Sta這 si to poprzez zmiany spo貫czno-polityczne, kt鏎e spowodowa這 doj軼ie do w豉dzy A. ㄆkaszenki oraz konflikty wewn徠rz organizacji. W ich wyniku grupa dzia豉czy Zwi您ku, na czele ze St. Sienkiewiczem, utworzy豉 now organizacj – Polsk Macierz Szkoln. Stosunki mi璠zy Zwi您kiem i Macierz s po dzi dzie napi皻e, co negatywnie wp造wa na ruch polski na Bia這rusi. Obecnie na Bia這rusi, opr鏂z Zwi您ku Polak闚 i Polskiej Macierzy Szkolnej, dzia豉j tak瞠 mniejsze organizacje polskie, np. harcerstwo czy Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej. Od blisko 10 lat dzia豉 te w Grodnie, przy Zwi您ku Polak闚, Towarzystwo M這dzie篡 Polskiej. Organizacja zrzesza m這dzie polskiego pochodzenia z Grodna i okolic. Naszym celem jest odradzanie 鈍iadomo軼i i to窺amo軼i narodowej w鈔鏚 m這dych Polak闚 na Bia這rusi oraz historycznej i kulturalnej wi瞛i z krajem przodk闚. Wi瘯szo嗆 cz這nk闚 to studenci i m這dzie pracuj帷a. Ostatnio do naszego Towarzystwa przychodz przedstawiciele innych narodowo軼i zainteresowani kultur polsk. Wszyscy te z trwog patrzymy na mieszanie si w豉dz pa雟twowych do dzia豉nia i pracy Zwi您ku Polak闚 na Bia這rusi.

Czym konkretnie zajmuje si Towarzystwo?

Zacz瘭i鄉y od o鈍iaty. Organizujemy dla cz這nk闚 kursy j瞛yka polskiego, historii oraz specjalistyczne, np. komputerowe. Oddzia這wi miejskiemu Zwi您ku w Grodnie pomagamy w organizacji imprez kulturalnych, typowo polskich zabaw i 鈍i徠. Organizujemy imprezy o charakterze sportowo-rekreacyjnym, np.: sp造wy kajakowe z Bohatyrowicz (miejsca zwi您anego z imieniem Elizy Orzeszkowej) do Grodna i rajdy lub pomagamy w ich organizacji polskim klubom sportowym Grodna. Wsp馧pracujemy te z innymi polskimi organizacjami. Staramy si uczestniczy w wymianach m這dzie穎wych i w imprezach polonijnych odbywaj帷ych si w Polsce, co w du瞠j mierze pomaga naszej m這dzie篡 w opanowaniu j瞛yka ojczystego. Wszyscy czujemy si mocno zwi您ani z Polsk. Mieszkamy jednak na Bia這rusi. A Grodzie雟zczyzna – jest tak瞠 nasz Ojczyzn.

Mo瞠cie wi璚 by ambasadorami obu pa雟tw i budowa mosty wsp馧pracy, czego Wam z ca貫go serca 篡cz. Dzi瘯uj tez za rozmow.

 

Tekst pochodzi z miesi璚znika Pos豉niec Serca Jezusowego, maj 2006

 

 

 

© 1996–2006 www.mateusz.pl